FM-200 to nazwa handlowa środka gaśniczego HFC-227ea, używanego w gazowych systemach ochrony przeciwpożarowej. Planowanie obsługi takich instalacji wymaga uwzględnienia właściwości gazu, odzysku środka oraz obowiązujących ograniczeń wynikających z przepisów o fluorowanych gazach cieplarnianych.
FM-200 – czym jest i gdzie stosuje się ten środek gaśniczy?
FM-200 to nazwa handlowa środka gaśniczego o oznaczeniu chemicznym HFC-227ea, czyli 1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropanu. Jest wykorzystywany przede wszystkim w gazowych systemach gaszenia, które mają szybko opanować pożar bez zalewania pomieszczenia wodą i bez pozostawiania proszku lub innych stałych pozostałości. Właśnie dlatego przez lata FM-200 znalazł zastosowanie między innymi w serwerowniach, centrach danych, pomieszczeniach telekomunikacyjnych, sterowniach, archiwach i obiektach zawierających wartościową elektronikę. Po wyładowaniu środek przechodzi do fazy gazowej i może objąć chronioną przestrzeń bez konieczności kierowania strumienia bezpośrednio na pojedynczy element.
Co to jest FM-200?
FM-200 jest nazwą handlową środka HFC-227ea. Nazwa chemiczna substancji to 1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropan, a jej wzór chemiczny to CF3CHFCF3. Warto rozróżnić te określenia. HFC-227ea jest nazwą konkretnej substancji chemicznej. FM-200 jest natomiast znakiem handlowym związanym z produktem oferowanym przez Chemours. W praktyce branżowej określenie FM-200 bywa używane szerzej w odniesieniu do systemów wykorzystujących HFC-227ea, ale technicznie nie są to pojęcia całkowicie tożsame. HFC-227ea należy do grupy hydrofluorowęglowodorów, czyli HFC. Nie zawiera chloru ani bromu, dlatego jego potencjał niszczenia warstwy ozonowej wynosi zero. Jednocześnie ma wysoki wpływ na klimat w przypadku emisji do atmosfery.
FM-200 w serwerowniach i centrach danych
To jedno z najbardziej znanych zastosowań HFC-227ea. Serwerownia jest przykładem miejsca, w którym pożar może spowodować bardzo duże straty, ale równie poważnym problemem może być zalanie urządzeń podczas akcji gaśniczej. Gazowy system gaszenia pozwala objąć ochroną całe pomieszczenie i dotrzeć również do przestrzeni pomiędzy szafami oraz innymi elementami infrastruktury. W takich zastosowaniach ważna jest szybkość działania. Im wcześniej zostanie wykryty pożar i uruchomiony prawidłowo zaprojektowany system, tym mniejsza może być skala uszkodzeń. Sam środek nie pozostawia przewodzącego osadu ani warstwy proszku na elektronice. Z tego powodu jest zdecydowanie łatwiejszy do zastosowania wokół urządzeń elektronicznych niż wiele tradycyjnych środków gaśniczych.
FM-200 w telekomunikacji
Stacje telekomunikacyjne, pomieszczenia sieciowe i infrastruktura transmisyjna często zawierają dużą ilość elektroniki na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Awaria takiego obiektu może powodować przerwę w świadczeniu usług na znacznie większym obszarze. Z tego względu systemy wykorzystujące HFC-227ea były stosowane w telekomunikacji jako rozwiązanie pozwalające szybko zareagować na pożar bez pokrywania sprzętu pozostałościami środka. Sterownie, rozdzielnie automatyki i pomieszczenia kontrolne mogą zawierać urządzenia odpowiedzialne za funkcjonowanie całej linii produkcyjnej. Niewielki pożar w szafie sterowniczej może więc spowodować zatrzymanie znacznie większej części zakładu. System gazowy pozwala chronić pomieszczenia, w których ograniczenie przestoju i szkód wtórnych ma dużą wartość ekonomiczną.
Jak przechowywany jest FM-200 w zbiorniku?
Środek jest magazynowany w odpowiednim zbiorniku w postaci ciekłej. W systemach gaśniczych może być dodatkowo nadciśniany azotem, co umożliwia szybkie przetłoczenie środka przez rurociągi i dysze po uruchomieniu instalacji. Podczas wyładowania FM-200 przechodzi do fazy gazowej i zostaje rozprowadzony w chronionej przestrzeni. Dlatego serwis takiego systemu wymaga zupełnie innego wyposażenia niż obsługa standardowej gaśnicy proszkowej.
Jak szybko działa FM-200?
Jedną z zalet systemów FM-200 jest możliwość bardzo szybkiego wprowadzenia projektowej ilości środka do chronionego pomieszczenia. Producent środka wskazuje, że system może osiągać poziom gaśniczy w czasie około 10 sekund lub krótszym w odpowiednio zaprojektowanych zastosowaniach. Szybkie wyładowanie ma znaczenie nie tylko dla ograniczenia rozwoju pożaru. Przy kontakcie fluorowanego środka z bardzo wysoką temperaturą mogą powstawać produkty rozkładu. Im wcześniej zostanie opanowany ogień, tym mniejsze jest ryzyko długotrwałego oddziaływania środka na wysoką temperaturę. Sam środek po prawidłowym wyładowaniu nie pozostawia osadu podobnego do proszku gaśniczego. Nie oznacza to jednak, że po pożarze pomieszczenie można natychmiast przywrócić do pracy. Konieczne mogą być:
- wentylacja pomieszczenia,
- kontrola atmosfery,
- ocena uszkodzeń pożarowych,
- usunięcie dymu i produktów spalania,
- kontrola systemu gaśniczego,
- ponowne napełnienie zbiorników przed przywróceniem ochrony.
Co dzieje się z FM-200 przy kontakcie z ogniem?
Przy bardzo wysokiej temperaturze HFC-227ea może ulegać rozkładowi termicznemu. Mogą wtedy powstawać niebezpieczne produkty rozkładu, w tym związki zawierające fluor. To jeden z powodów, dla których gazowe systemy gaśnicze projektuje się tak, aby zadziałały szybko. Po rzeczywistym wyładowaniu podczas pożaru do pomieszczenia nie należy wchodzić bez uwzględnienia procedur przewidzianych dla konkretnego obiektu i zagrożenia.
Czy FM-200 jest szkodliwy dla warstwy ozonowej?
HFC-227ea ma potencjał niszczenia warstwy ozonowej równy zero. Była to jedna z przyczyn rozwoju HFC jako zamienników starszych środków halonowych. Brak wpływu na warstwę ozonową nie oznacza jednak braku wpływu środowiskowego. Najważniejszym problemem środowiskowym HFC-227ea jest wysoki współczynnik globalnego ocieplenia. Zgodnie z obowiązującym w Unii Europejskiej rozporządzeniem dotyczącym fluorowanych gazów cieplarnianych HFC-227ea posiada GWP wynoszący 3220. Oznacza to, że emisja tego środka jest traktowana jako znacząca z punktu widzenia wpływu na klimat. Dlatego podczas serwisu szczególnie ważne jest zapobieganie wyciekom oraz odzysk środka zamiast jego niekontrolowanego uwalniania.
Tak. HFC-227ea znajduje się w załączniku I do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/573 w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych. Oznacza to, że systemy wykorzystujące FM-200 podlegają określonym wymaganiom dotyczącym między innymi zapobiegania emisjom, kontroli szczelności, odzysku, certyfikacji oraz oznakowania.
Czy istniejące systemy FM-200 trzeba natychmiast wymienić?
Zakaz dotyczący wprowadzania do obrotu nowych urządzeń nie oznacza automatycznie, że wszystkie wcześniej zainstalowane systemy FM-200 z dnia na dzień stają się nielegalne i muszą zostać zdemontowane. Istniejące systemy nadal wymagają prawidłowej eksploatacji, konserwacji i kontroli zgodnie z przepisami dotyczącymi F-gazów oraz dokumentacją instalacji. Przed planowaną modernizacją, napełnieniem lub znaczną przebudową warto jednak sprawdzić aktualne wymagania prawne dla konkretnego przypadku.
Kontrola szczelności systemu FM-200
Rozporządzenie (UE) 2024/573 uzależnia obowiązek i częstotliwość kontroli szczelności między innymi od ilości fluorowanego gazu wyrażonej w tonach ekwiwalentu CO2. Dla gazów wymienionych w załączniku I podstawowy próg kontroli wynosi 5 ton ekwiwalentu CO2, z określonymi wyjątkami dla odpowiednio oznakowanych urządzeń hermetycznie zamkniętych. Ze względu na GWP HFC-227ea wynoszący 3220 próg 5 ton ekwiwalentu CO2 odpowiada około 1,55 kg tego środka. W praktyce wiele stacjonarnych systemów gaśniczych posiada znacznie większe napełnienie, dlatego wymagania dotyczące kontroli szczelności są dla tego typu instalacji szczególnie istotne. Częstotliwość zależy od ilości gazu wyrażonej jako ekwiwalent CO2 oraz od tego, czy instalacja posiada odpowiedni system wykrywania wycieków.
Przepisy przewidują różne przedziały dla urządzeń zawierających:
- poniżej 50 ton ekwiwalentu CO2,
- od 50 do poniżej 500 ton ekwiwalentu CO2,
- co najmniej 500 ton ekwiwalentu CO2.
Kto może serwisować system FM-200?
W Polsce obsługa systemów ochrony przeciwpożarowej zawierających fluorowane gazy cieplarniane jest objęta wymaganiami dotyczącymi certyfikacji F-gazowej. W zależności od wykonywanej czynności wymagania obejmują między innymi odpowiednio certyfikowany personel wykonujący instalowanie, naprawę, konserwację, serwisowanie, likwidację, kontrolę szczelności lub odzysk. Przedsiębiorstwa wykonujące odpowiednie czynności przy stacjonarnych systemach ochrony przeciwpożarowej również podlegają wymaganiom certyfikacyjnym. Nie wystarczy więc samo posiadanie pompy i zbiornika do transferu środka.
Certyfikat personelu a certyfikat przedsiębiorcy
To dwa odrębne zagadnienia. Certyfikat personelu dotyczy osoby wykonującej określone czynności techniczne. Certyfikat przedsiębiorcy odnosi się natomiast do firmy prowadzącej określony zakres działalności przy stacjonarnych systemach zawierających F-gazy. Firma serwisowa powinna więc przed przyjęciem zlecenia sprawdzić zarówno zakres własnego certyfikatu, jak i kwalifikacje osób, które rzeczywiście wykonają pracę. Napełnianie systemowego zbiornika HFC-227ea jest procesem wymagającym specjalistycznego wyposażenia. Podstawą jest kontrola ilości środka. Ilość FM-200 w zbiorniku jest dobierana do konkretnego projektu systemu, dlatego podczas napełniania stosuje się dokładny pomiar masy. Stanowisko może wykorzystywać urządzenie do transferu HFC-227ea pomiędzy zbiornikiem źródłowym i zbiornikiem instalacji.
Po wprowadzeniu odpowiedniej ilości środka mogą być wykonywane dalsze czynności, w tym nadciśnienie właściwym gazem, jeśli przewiduje to konstrukcja danego systemu.
Dlaczego zwykła pompa nie wystarczy?
HFC-227ea ma określone właściwości fizyczne i wymaga urządzenia dostosowanego do jego transferu. Przewody, uszczelnienia, zawory i sama pompa muszą być kompatybilne ze stosowanym medium i parametrami procesu. Przypadkowa pompa przeznaczona do innych cieczy lub gazów nie powinna być wykorzystywana tylko dlatego, że posiada pasujące mechanicznie przyłącza.
Szczelność pomieszczenia ma znaczenie dla skuteczności systemu
System gaszenia objętościowego musi osiągnąć oraz utrzymać odpowiednie stężenie środka przez czas wymagany dla danego zagrożenia. Jeżeli pomieszczenie posiada duże, niekontrolowane nieszczelności, część gazu może zbyt szybko uciekać. Dlatego podczas projektowania i odbioru instalacji analizuje się nie tylko sam system rurowy, ale również właściwości chronionej przestrzeni. Instalacje wentylacyjne mogą wpływać na utrzymywanie wymaganego stężenia środka. Z tego powodu sposób sterowania wentylacją, klapami i innymi instalacjami budynku powinien być częścią projektu systemu gaszenia. Nie można zakładać, że samo otwarcie zaworu zbiornika zapewni właściwą ochronę niezależnie od pozostałych instalacji. Szybkie wprowadzenie dużej ilości środka do zamkniętego pomieszczenia może powodować zmianę ciśnienia wewnątrz przestrzeni.
Projektant powinien ocenić wpływ wyładowania na drzwi, przegrody i inne elementy budowlane. W odpowiednich zastosowaniach wykorzystuje się rozwiązania pozwalające kontrolować różnicę ciśnień podczas zadziałania systemu.
FM-200 a CO2
Oba środki mogą być wykorzystywane w systemach gazowych, ale różnią się istotnie pod względem właściwości i bezpieczeństwa. CO2 gasi między innymi poprzez obniżanie stężenia tlenu do poziomu, który może być niebezpieczny dla ludzi. Z tego powodu systemy całkowitego zalania CO2 wymagają szczególnie restrykcyjnego podejścia do ochrony personelu. FM-200 działa według innego mechanizmu i był stosowany również w odpowiednio zaprojektowanych przestrzeniach normalnie zajmowanych przez ludzi. Nie oznacza to jednak, że oba środki są wymienne bez przebudowy i ponownego obliczenia systemu.
FM-200 a gazy obojętne
Systemy gazów obojętnych wykorzystują na przykład odpowiednio dobrane mieszaniny azotu, argonu lub innych gazów. Ich podstawowym mechanizmem działania jest kontrolowane obniżenie stężenia tlenu w chronionym pomieszczeniu. Gazy obojętne mają bardzo niski wpływ klimatyczny, ale system może wymagać większej liczby zbiorników i innej instalacji rurowej. Przy modernizacji obiektu nie można więc porównywać rozwiązań wyłącznie na podstawie ceny kilograma środka. W Unii Europejskiej sytuacja zmieniła się znacząco wraz z wejściem w życie nowych przepisów dotyczących F-gazów.
Ze względu na zakaz dotyczący wprowadzania do obrotu nowych urządzeń ochrony przeciwpożarowej wykorzystujących fluorowane gazy z załącznika I, z określonym wyjątkiem dotyczącym wymogów bezpieczeństwa, HFC-227ea nie jest obecnie rozwiązaniem, które można bez dalszej analizy wybierać do każdego nowego projektu.
Na co zwrócić uwagę podczas przeglądu systemu FM-200?
Dokładny zakres zależy od instalacji, ale kontrola może obejmować między innymi:
- stan i identyfikację zbiorników,
- ilość środka,
- ciśnienie zbiorników,
- szczelność systemu,
- stan zaworów,
Co zrobić po wyładowaniu systemu?
Po uruchomieniu systemu nie wystarczy ponownie napełnić zbiornika. Najpierw trzeba ustalić przyczynę zadziałania, sprawdzić stan chronionego obiektu i całej instalacji oraz zweryfikować, czy żaden element nie został uszkodzony. Następnie zbiorniki są przygotowywane do ponownego napełnienia zgodnie z dokumentacją systemu. Konieczna jest również kontrola mechanizmu uruchamiającego, zaworów, przewodów i pozostałych elementów, które brały udział w wyładowaniu. Ilość FM-200 nie powinna być ustalana na podstawie wielkości poprzedniego napełnienia odczytanej wyłącznie z pamięci serwisanta. Projekt powinien określać między innymi parametry chronionego pomieszczenia, wymaganą ilość środka, konfigurację zbiorników, rurociągi oraz dysze.
Zmiana kubatury pomieszczenia, dobudowanie ściany, wykonanie dużych nowych otworów albo modyfikacja wentylacji może wpływać na warunki, dla których system został pierwotnie zaprojektowany. Do problemów prowadzi często traktowanie instalacji gazowej jak prostego zestawu składającego się z butli i kilku dysz. Najczęstsze błędy obejmują: W tej części warto uwzględnić brak aktualnej dokumentacji systemu, ignorowanie zmian kubatury pomieszczenia, brak kontroli szczelności, niekontrolowane uwalnianie środka podczas serwisu oraz brak właściwych certyfikatów F-gazowych. Jeżeli analizujesz wyposażenie do obsługi tego środka, sprawdź maszynę do napełniania gazem FM-200 i pozostałe urządzenia do gazów.
Aktualne ograniczenia dotyczące F-gazów
Rozporządzenie (UE) 2024/573 wprowadziło od 1 stycznia 2025 r. ograniczenia wprowadzania do obrotu określonych urządzeń ochrony przeciwpożarowej wykorzystujących fluorowane gazy cieplarniane, z wyjątkami powiązanymi z wymaganiami bezpieczeństwa miejsca instalacji. Zakres tych zakazów należy odróżnić od zasad obsługi już istniejących systemów; każdą czynność trzeba oceniać na podstawie aktualnych przepisów i dokumentacji instalacji.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest FM-200?
FM-200 jest nazwą handlową środka gaśniczego HFC-227ea, czyli 1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropanu. Jest stosowany w gazowych systemach ochrony przeciwpożarowej, szczególnie tam, gdzie ważne jest szybkie gaszenie bez pozostawiania osadu na chronionym wyposażeniu.
Czy FM-200 i HFC-227ea to to samo?
HFC-227ea jest nazwą substancji chemicznej, natomiast FM-200 jest nazwą handlową. W praktyce branżowej określenia bywają używane zamiennie, ale technicznie FM-200 odnosi się do konkretnego produktu opartego na HFC-227ea.
Gdzie stosuje się FM-200?
Środek był szeroko stosowany między innymi w serwerowniach, centrach danych, telekomunikacji, sterowniach, pomieszczeniach elektrycznych, archiwach, muzeach i wybranych obiektach infrastruktury krytycznej.
Czy FM-200 pozostawia osad?
Nie pozostawia warstwy proszku ani cieczy podobnej do tradycyjnych środków gaśniczych. Jest to jedna z głównych przyczyn jego zastosowania przy elektronice i wartościowym wyposażeniu.
Dobór wyposażenia do konkretnych zleceń
Przed zakupem warto porównać parametry urządzenia, zakres obsługiwanych gaśnic, wymagania instalacyjne oraz dostępność dokumentacji. W ofercie Gaśniczka mogą Państwo sprawdzić maszynę do transferu FM-200. Wybór powinien uwzględniać rzeczywisty wolumen pracy i dokumentację urządzenia.
